Trong khuôn khổ của hội thảo về Liên hoan quốc tế sân khấu thử nghiệm lần thứ 3 đã có nhiều ý kiến trái chiều liên quan đến chuyện “thử” thì nhiều mà chưa “nghiệm” được bao nhiêu đối với những vở kịch dự thi.

Chông chênh giữa “thử” và “nghiệm”

NSND Lê Tiến Thọ - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Trưởng ban chỉ đạo Liên hoan cho biết, ngoài số lượng đoàn quốc tế vượt trội so với hai lần trước, nhiều vở lần này chứng tỏ sự phát triển mạnh mẽ của sân khấu. Một trong số đó là đưa kỹ thuật để mở rộng không gian sân khấu. Chẳng hạn như vở “Bạch Xà” của đoàn Trung Quốc là câu chuyện quen thuộc nhưng việc ứng dụng màn hình led và kỹ thuật mới làm cho câu chuyện linh thiêng hơn, huyền ảo hơn.

Một số vở quốc tế như: “Con tàu này sẽ không trôi mãi” (Panama), “Họa bì” (Singapore), “Khách sạn thiên đường” (Đức), “Tôi nhớ” (Hy Lạp), “Chim hải âu” (Nhật Bản)… cũng đưa đến những cái nhìn mới về vấn đề thử nghiệm trong nghệ thuật sân khấu.

Một cảnh trong vở kịch thử nghiệm “Con tàu này sẽ không trôi mãi” (Panama). Ảnh: TL.

Nhận xét về mặt bằng chung của các vở diễn tham gia Liên hoan, NSND Lê Tiến Thọ cho biết, các nước tham gia đã có rất nhiều cách tân trong nghệ thuật, kỹ thuật và đặc biệt là về sân khấu. Điển hình một vở diễn của đoàn Hungaria, chỉ có hai diễn viên biểu diễn trong một chiếc túi nilon về mối tình của đôi trai gái, bằng ngôn ngữ hình thể rất đẹp. Hay như vở “Hamlet” của Đức, chỉ có một nhân vật trong suy nghĩ tồn tại hay không tồn tại, vẫn chuyển tải được tinh thần của Shakespeare.

Có những loại hình nghệ thuật cùng lúc lấy mặt nạ để giảm thiểu con người. Hơn 20 nhân vật mà chỉ có 5 diễn viên. Về mặt sân khấu, NSND Lê Tiến Thọ cho biết, nhiều đoàn nghệ thuật quốc tế hiện nay có xu hướng đơn giản hóa tối đa sân khấu, di chuyển gọn nhẹ và biểu diễn cũng hết sức đơn giản, tiết kiệm chi phí, công sức rất nhiều. Điều đáng tiếc nhất trong Liên hoan lần này là sự vắng bóng của các đơn vị nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Nghệ thuật Tuồng, Chèo đều đứng ngoài “cuộc chơi”. Đơn cử, như sân khấu cải lương có hai vở diễn đăng ký dự thi là “Ngạ quỷ” (Nhà hát Cải lương Việt Nam) và “Cạm bẫy và trừng phạt” (Nhà hát Cải lương Hà Nội) nhưng cả hai đều không vượt qua được vòng loại.

Một nguyên nhân mà chính Hội đồng thẩm định các tác phẩm thừa nhận, một số đạo diễn chông chênh giữa thử nghiệm và đã gây khó dễ cho khán giả. Nhiều tác giả đã quá sa đà vào quan niệm với một vở diễn thử nghiệm là phải có nội dung lớn lao và khán giả phải cũng suy nghĩ, chiêm nghiệm… Có những vở được gọi là thử nghiệm nhưng mang tính “đánh đố” và không thể chạm vào cảm xúc của người xem.

Đi tìm cái mới đến bao giờ?

NSND Giang Mạnh Hà - Phó Giám đốc Sở VHTTDL Đồng Nai, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đồng Nai chia sẻ: “Tôi mới xem được 7 vở diễn của cả Việt Nam và nước ngoài nhưng thấy các vở kịch của nước ngoài gợi mở cho mình nhiều thứ về cách xử lý hình thức, cách kể chuyện, về điện ảnh, âm nhạc, cách biểu cảm diễn viên… Các đoàn nước ngoài đưa các hình thức vào để vở diễn lung linh và hấp dẫn hơn. Riêng với một số vở kịch của Việt Nam tôi thấy chưa phát hiện được những yếu tố mới.

Mấy chục năm nay sân khấu vẫn cũ xưa chính vì vậy mới thử để tìm cái mới nhưng vẫn nghèo nàn về ngôn ngữ đạo diễn, về ý tưởng kịch bản và ngôn ngữ xử lý không gian. Một số anh em diễn viên có nghề vẫn giữ được phong độ nhưng chưa có sự bứt phá khác lạ đi. Nếu mà không tạo được yếu tố mới thì cảm giác sân khấu bị na ná nhau như mấy chục năm nay chúng ta vẫn làm. Tôi cho rằng thử nghiệm để tạo ra cái mới, cái mới phải tạo ra sự lung linh, hấp dẫn, cuốn hút khán giả, buộc người ta phải xem, phải tạo được hiệu quả cho sân khấu… nhưng “thử” nhiều mà chưa “nghiệm” được bao nhiêu”.

Toàn cảnh buổi hội thảo thứ nhất trong khuôn khổ Liên hoan quốc tế sân khấu thử nghiệm lần thứ 3. Ảnh: Thuý Hiền.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Thành cho rằng, chúng ta đang sống ở thời đại của thế giới phẳng nên mọi thứ đòi hỏi rất cao. “Nhiều khi tôi thấy ngơ ngác trước sự biến động trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật. Khán giả bây giờ rất chờ đợi những ngày hội sáng tạo của sân khấu thể nghiệm nhưng làm sao có được cái mới thì cực kì gian nan. Chúng ta nhận thức như thế nào về cái mới. Tôi khao khát sân khấu phải làm khác đi, tìm cái mới, vẻ đẹp mới… để phát triển. Khán giả bây giờ cũng thông minh hơn, khắt khe hơn khi tiếp xúc với nền nghệ thuật mới của thế giới. Chúng ta đang có nhiều điều kiện của thời đại nghe nhìn để đến với nhau trong một thế giới phẳng và nếu không khẩn trương, không năng động sẽ tụt hậu”, nhà nghiên cứu này nói.

Ông Thành phân tích rằng, ông đã xem một số vở kịch trong liên hoan sân khấu thử nghiệm vừa qua và thấy, đoàn kịch Panama yêu nền văn hoá của Tây Ban Nha nên xây dựng một vở là kịch câm, hầu như không đối thoại, chỉ có lời dẫn truyện kể về một phụ nữ sảy thai đau đớn, người săn sóc y tế, đám đông thuỷ thủ hỗn loạn, con tàu đang gặp bão, họ nổi loạn. Một câu chuyện quá đơn giản.

“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Việt Nam có sự thử nghiệm táo bạo nhưng không thành công. Diễn viên hò hét quá hoặc lớn tiếng quá. “Tôi không hiểu thế nào là ý niệm, sự xa nhau giữa tuyên ngôn. Vở rối làm bé đi tác phẩm văn học”, ông Thành nhấn mạnh.

Đại diện của đoàn kịch Delecuero (Panama) bày tỏ: “Phạm trù của sân khấu thử nghiệm đó là thử nghiệm các cách khác nhau để lột tả được từ cảm xúc đến hành động của những người làm sân khấu. Vận dụng tất cả những gì có thể làm được trên sân khấu như: hình ảnh, cách trang trí, ngôn ngữ không lời hay có lời… để truyền tải thông điệp đối tượng mà chúng ta muốn hướng tới”.

Một giám khảo người Pháp chia sẻ, chúng ta lúng túng trong việc lý giải như thế nào là sân khấu thử nghiệm nhưng thực ra điều đó không khó. Các diễn viên thoại khi diễn và ý tưởng sẽ đến trong lúc người ta tập. Trước đây phải tôn trọng 3 yếu tố: thời gian, không gian, địa điểm.

“Giờ đây chúng ta hoàn toàn có thể viết theo kiểu mới, không cần phải tôn trọng những yếu tố đó, đó là phong cách mới, tự do trong sáng tạo. Tất nhiên, chúng tôi quan tâm đến các mọi thứ mới mẻ nhưng không bao giờ quên đó là đang sáng tạo cho khán giả”, vị giám khảo này nói.

Cảnh trong vở rối "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" của Nhà hát Múa rồi Thăng Long. Ảnh: TL

NSND Lê Tiến Thọ cho biết: “Chúng tôi đã làm đề án báo cáo Chính phủ và Bộ VHTTDL cũng đã có những chất vấn “Thế nào là thử nghiệm?” và họ hỏi chúng tôi vậy các ông thử nghiệm đến bao giờ? Và chúng tôi trả lời ngay, sân khấu của chúng tôi thử nghiệm cho đến muôn đời là vì sân khấu thử nghiệm là đi tìm cái mới. Chính các bạn quốc tế hay Việt Nam đang đi tìm những cái mới chính là sự thúc đẩy cho chúng ta phát triển. Chúng tôi sẽ học được những bài học về hình thể để sân khấu Việt hoá.

“Hamlet” là một tác phẩm cổ điển, tưởng đụng vào đó là như đụng vào “lửa” nhưng Nhà hát kịch Việt Nam đã dám đưa chất liệu của Việt Nam vào kịch kinh điển. Nhà hát kịch Quân đội thì đã nói những vấn đề muôn thủa của hậu chiến tranh. Tính thử nghiệm gióng lên một hồi chuông cho những nhà quản lý nhà nước. Chúng ta phải mở rộng hơn nữa những vấn đề xã hội trong sân khấu thử nghiệm này. Thông qua vở rối “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” những con rối đã nói lên được tiếng lòng của mình trước đời sống hôm nay. Theo suy nghĩ của chúng tôi đấy là thử nghiệm, luôn hướng tới sự sáng tạo nhất của sân khấu để thúc đẩy sự phát triển”, NSND Lê Tiến Thọ nói.

Lâu lâu mới lại có một vở chính kịch xem không mệt, không chán, mà còn thích thú, không chỉ vì nhu cầu giải trí, những người làm nên vở diễn nói thay người xem những trăn trở bức xúc thời cuộc, nói những gì người xem đang muốn nói, đang muốn gửi gắm.

Biệt đội Báo đen - Một vở diễn mới mang đề tài Người lính, gồm hai phần, thời kỳ chiến tranh ác liệt và thời kỳ hậu chiến sau 20 năm non sông thu về một mối. Vẫn những con người ấy hiện hữu trong cuộc đấu tranh mới một mất một còn với ý nghĩa to lớn hơn, như người đội trưởng “Biệt đội Báo đen” Hai Lục bình nói: “… Mất đất là mất tất cả, mất cả cái chung và cái riêng”.

Cảm xúc thật khó tả, suốt hai tiếng đồng hồ tâm trí tôi như bị hút chặt vào bản “Tráng ca Người lính” của một tác giả không cần nêu danh cũng biết anh là ai, bởi từ ngữ khí, văn phong, tính cách đến các chi tiết hiện thực cuộc sống nhiều năm vật lộn với kẻ thù không lẫn vào đâu được, chỉ có thể là tác giả Chu Lai…

Đêm hè oi ả, ngoài kia Cúp bóng đá châu Âu đang sôi động cuốn hút, giữ chân nhau trong rạp hát với vở diễn đầy tiếng súng đạn, khói lửa và những người lính cận kề cái chết trong gang tấc đâu phải dễ dàng.

Ấy vậy mà sau từng lớp kịch những tràng vỗ tay lại vang lên, nếu vỗ tay động viên, lịch sự không thể nhiều đến như vậy. Ngoài những hồi tưởng xa xưa thời gian khổ chiến tranh, không trực tiếp bản thân mình, thì cũng gián tiếp cha anh đồng đội hay con em hoặc bạn bè mình.

Vở diễn còn có sức hấp dẫn chính là sự bóc tách chân thực cả cái tốt lẫn cái chưa tốt trong từng người lính trận, bóc trần cả những cái xấu xa, tồi tệ của những con người không đủ tư cách nhân danh người lính, đã làm ô nhục tinh thần quả cảm của đồng đội và tổn thất của nhân dân.

Anh hùng có, phản bội có, tác giả không hề giấu diếm, tô hồng, mổ xẻ đến cùng, đó là những điều cần thiết cho những ai đã sống qua thời chinh chiến ác liệt đó và cho cả thế hệ trẻ hôm nay hiểu đúng cái giá mà cha ông đã phải trả cho sự hy sinh để giữ lấy đất nước này.

Cái giỏi của Chu Lai ngay trong phần một, với bối cảnh vùng giáp ranh, nơi bom đạn cái chết rập rình ngày đêm hơn 30 người con Biệt đội Báo đen, đã miêu tả đúng bản chất, cá tính từng con người trong hoàn cảnh cụ thể đã chạm được vào tâm thức người xem khó tính và đang trăn trở bức xúc với sự xuống cấp, tha hóa đạo đức của một bộ phận không nhỏ ta thường thấy. Ở phần hai, tôi đã bị tắc nghẹn nhiều lần qua những câu nói của nhân vật, ngôn ngữ chính luận được sự truyền tải đầy sức thuyết phục của xử lý đạo diễn và tài hoa diễn xuất của nghệ sĩ.

NSƯT Xuân Bắc đã thành công trong nhiều vai diễn chính, hài kịch, trong vai trò MC. Lần này anh là ông Sáu Thành rất đáng yêu, đáng khâm phục nhân cách “Thẳng như mũi tên” chân thành và đằm thắm như củ khoai hạt lúa, lấp lánh phía sau một Chu Lai lính Đặc công ngót nửa thế kỷ trước.

Nghệ sĩ trẻ Khuất Quỳnh Hoa khá đắt “sô” phim truyền hình mấy năm nay lại vừa xuất sắc thể hiện thành công Ophelia trong vở bi kịch kinh điển “Hăm lét mới đây, đảm nhận vai Út Vân. Đây là một cô gái 17 tuổi sống trong đơn vị giữa đám “Lính trận” Như Hoa cúc xanh giữa đầm lầy, rồi được đi học chuẩn bị cho thời hậu chiến, hai mươi năm sau trở thành một bà cán bộ tầm cỡ Trung ương, cuối cùng vẫn trở về với Sáu Thành chất phác mấy chục năm trước cô đã nặng lòng yêu thương, kính phục.

Nhân vật Hai Lục bình đội trưởng, bạn thân của Sáu Thành, do nghệ sĩ Tô Dũng đảm nhận là chỉ huy tốt bụng nhưng quá tự tin vào năng lực của mình, có phần máy móc, bảo thủ, thiếu lắng nghe cấp dưới. Sau thất bại trận mạc vì sự cố chấp của mình, anh hối hận thì đã hơi muộn, đồng đội thương vong và hi sinh, còn bản thân anh phải giã từ đời lính chiến bởi vết thương qua nặng, buộc phải chuyến về hậu phương điều trị.

Nhân vật Bẩy Tân lên thay đội trưởng Hai Lục Bình do nghệ sĩ Dũng Nam đảm nhận là một nhân vật xấu, cá nhân, hám danh ích kỷ đứng trong hàng ngũ những người con ưu tú mang danh Báo Đen, như Sáu Thành đã phê phán trực diện: Anh không đủ tư cách nhân danh người lính, anh chỉ là “ Con Sâu rừng” để rồi 20 năm sau con sâu ấy nhẩy lên đến chức phó chủ tịch tỉnh, con sâu rừng trứng nào tật ấy, hiện nguyên hình một kẻ cơ hội nịnh bợ cấp trên trù dập cấp dưới.

Cuộc đấu tranh không khoan nhượng của những người đã để lại một phần máu sương, cơ thể ngoài chiến trận. Công lý đã chiến thắng, Bẩy Tân bị lột mặt nạ bởi những người con ưu tú năm xưa cùng chiến hào, dẫu còn nhiều gian nan phải vượt qua…

Hiếm có vở diễn nào nhiều nghệ sĩ chiếm được cảm tình của khán giả như vở này, nhiều vai xuất sắc ấn tượng và hầu hết tròn vai.

Vở diễn hay đến như vậy không thể phủ nhận công sức đầu tư của đạo diễn NSND Anh Tú chắt chiu từng chi tiết phả hồn vào từng vai diễn mà cuộc chiến đã đi qua nhưng các em chưa kịp ra đời.

Sáng tạo của đạo diễn không biết tác giả có vừa ý không, riêng tôi là bạn của Chu Lai và hơn 20 năm sống cùng Anh Tú ở Nhà hát Tuổi trẻ, tôi nhìn thấy sự ăn ý nhất định của nhà văn “Lính trận” với đạo diễn tài hoa đang ở độ chín, chưa qua đời lính mà hiểu người lính rất nhiều. Tôi muốn chúc Anh Tú tiếp tục thăng hoa trên con đường đạo diễn.

“Bài ca không quên” bản nhạc làm nền xuyên xuốt cùng những khúc nhạc không lời hoặc có lời Anh Tú xử lý trong vở diễn thật ngọt ngào, xúc động. Hoạ sĩ NSƯT Lê Sơn đã cho một thiết kế mỹ thuật khá ấn tượng với năm khối hình như những bàn tay nâng niu cuộc sống đáng trân trọng di chuyển biến hình thay đối liên tục chứa nhiều tầng ý nghĩa, ánh sáng càng tôn thêm ý tưởng đạo diễn và bối cảnh.

Tôi không muốn khen một tý chê một tý cho hợp lẽ, chỉ muốn cái gì đang thừa thì Đạo diễn hãy tiết chế, hoặc tước bớt đi cho vở diễn chặt chẽ, cô đọng hơn.

Chúc mừng thành công mới của nhà hát Kịch Việt Nam, đang trên đường lấy lại phong độ “Anh Cả Đỏ” của làng kịch nói chúng ta.

Một số hình ảnh của vở kịch